Galileo e Maquiavelo: Pensamento e Ciencia no Renacemento

Análise de Textos: Galileo e Maquiavelo

¡Escribe o teu texto aquí!

1. Galileo Galilei e a Autonomía da Ciencia

“Paréceme que nas discusións dos problemas naturais non se debería comezar pola autoridade de textos da Escritura, senón polas experiencias sensibles e polas... Deus menos excelentemente en tales efectos que nas sagradas palabras das Escrituras”. (Galileo: Carta a Cristina de Lorena)

• a) Cal é a proposta de Galileo á hora de tratar dos problemas e fenómenos da natureza?
• b) Que veracidade lle concede á Sagrada Escritura?
• c) Como considera Galileo á natureza, e como podemos coñecela?
• d) Cal debería ser, pois, a actitude en caso de aparente conflito entre a Escritura e a natureza?

2. Maquiavelo: O Realismo Político

“Quédanos agora por ver cal debe ser o comportamento e o goberno dun príncipe cos súbditos e amigos. E como sei que moitos escribiron sobre isto, temo... que queira seguir séndoo aprender a poder non ser bo e utilizar ou non este coñecemento segundo o precise”. (Maquiavelo: O príncipe)

• a) Cales eran as formas habituais de tratar os temas políticos antes de Maquiavelo?
• b) Que tipo de tratados políticos pretende escribir Maquiavelo e por que?
• c) Que tipo de recomendacións dará Maquiavelo ao príncipe e como as xustifica?
• d) Por que Maquiavelo pode ser considerado o iniciador da ciencia política?

3. Maquiavelo: A Orde do Estado e a República

“Debe tomarse como regra xeral que poucas veces, ou nunca, sucede que unha república ou reino sexa ben ordenado desde o principio, ou sexa reordenado de novo (...), se non... se o fará se repousa sobre os ombreiros de moitos, e se son moitos os que se preocupan de mantela”. (Maquiavelo, N.: Discursos sobre a primeira década de Tito Livio)

• a) Cal é a única forma de poder organizar de novo, ou de reorganizar, un Estado, segundo Maquiavelo e por que?
• b) Que calidades necesita posuír o príncipe?
• c) Que principio debe dirixir a actuación do príncipe?
• d) Que pensa Maquiavelo da monarquía hereditaria?
• e) Cal sería a mellor forma de goberno?

SOLUCIÓNS

1. a) Galileo pensa que, á hora de investigar e tratar dos fenómenos e problemas da natureza, habería que partir de experiencias sensibles e de demostracións racionais rigorosas, e non dos textos das Sagradas Escrituras; porque, aínda que as Sagradas Escrituras son inspiradas polo Espírito Santo, a natureza tamén é obra de Deus, e polo tanto fiel executora dos seus mandatos. Haberá, pois, que observala e estudala.

1. b) As Escrituras, aínda que inspiradas polo Espírito Santo, din na súa literalidade e aparentemente moitas cousas distintas da verdade absoluta, para “acomodarse ás posibilidades de comprensión da maioría” (tanto doutos como ignorantes). Polo tanto, o que din as Escrituras terá que ser interpretado e non tomado ao pé da letra.

1. c) A natureza, para Galileo obra de Deus, realiza dun xeito “inexorable e inmutable” as leis divinas, sen “preocuparse para nada de que as súas ocultas razóns e modos de obrar estean ou non ao alcance da capacidade dos homes”. Para coñecer a natureza haberá, pois, que observar “os efectos naturais que a experiencia sensible nos pon diante dos ollos”, e admitir as conclusións necesarias das demostracións racionais.

1. d) A proposta de Galileo na investigación dos fenómenos da natureza é a de aterse á experiencia sensible e ás conclusións das demostracións racionais (matemáticas), revisando en todo caso as posibles interpretacións dos textos da Escritura. Trátase de investigar a natureza, e non de verdades esenciais de fe ou moral.

2. a) A literatura política anterior a Maquiavelo habitualmente representaba mundos ideais e felices con sociedades perfectamente organizadas, que non existiron nin existirirán nunca; puras utopías (moi difundidas no Renacemento) resultado de imaxinarse o que podía ou debería ter sido, pero imposibles de realizar. Tamén proliferaba un tipo de literatura política moralizante, que daba consellos aos príncipes, pero máis de como ser bos cristiáns que de como exercer o goberno efectivo dos seus reinos.

2. b) Maquiavelo pretende nos seus escritos analizar a realidade dos feitos políticos; non deixarse levar pola imaxinación do que debería ser, porque iso apártanos da realidade e resulta inútil para a práctica política real. Situarse na realidade, analizar os feitos políticos reais e buscar as causas explicativas dos mesmos será a única forma, pensa Maquiavelo, para poder afrontar os problemas reais e buscarlles solucións. Deixarse de idealismos e soños para adoptar medidas de goberno prácticas e efectivas, atendendo aos resultados.

2. c) Os seus consellos ao príncipe son descarnados e crus, propóndolle medidas efectivas para resolver os problemas políticos que se lle presenten, sen ningún tipo de consideración moral. O príncipe non pode ser inxenuo e contar con que todo o mundo é bo. O ser humano por natureza é malo, e con iso ten que contar o príncipe; polo que terá que aprender a ser malo: mentir, incumprir promesas, ser cruel, etc., se fose necesario. Todas as accións que emprenda quedarán xustificadas se os resultados obtidos teñen éxito: o fin xustifica os medios empregados.

Pero o fin que xustifica os métodos empregados é o ben do Estado. Pois o único obxectivo do poder político é a defensa, conservación e engrandecemento do Estado: o que sexa necesario e conveniente para lograr ese obxectivo quedará xustificado e desculpado sempre que teña éxito. A “razón de Estado” está por riba de calquera outra razón moral.

2. d) Maquiavelo adoita ser considerado o iniciador da ciencia política porque é o primeiro tratadista que trata de facer neste campo o que xa empezaban a facer no eido das ciencias da natureza os creadores da “nova ciencia”: observar e analizar os fenómenos e buscarlles unha explicación mediante principios racionais. Maquiavelo tamén observa e analiza os feitos políticos, presentes e pasados (a Historia é o seu laboratorio de observación), e trata de explicalos racionalmente e sacar leccións dos mesmos.

3. a) A única forma de poder organizar por primeira vez, ou de reorganizar de novo, un Estado, segundo Maquiavelo, é a monarquía absoluta. Pois pensa que é necesario que o poder político se concentre e centralice nunha soa persoa que con prudencia e decisión impoña a súa autoridade para organizar a “patria común” e superar as divisións. O autor parece inspirarse nos Estados nacionais que están xa constituíndose en España e Francia con monarquías absolutistas e centralistas.

3. b) As principais calidades do príncipe han de ser a virtú (valentía, enerxía e decisión) e a prudencia (astucia); por iso di que debe ser unha mestura de león e raposo.

3. c) O principio que debe dirixir a actuación do príncipe é o que despois se chamou “razón de Estado”: todo o que sexa necesario e conveniente para defender, conservar e engrandecer o Estado, á marxe de calquera outra razón moral. O éxito do resultado xustificará e desculpará os métodos empregados.

3. d) Maquiavelo non é partidario da monarquía hereditaria, pois “como os homes son máis inclinados ao mal que ao ben, podería o seu sucesor usar ambiciosamente aquilo que el empregou virtuosamente”. A monarquía hereditaria tende a dexenerar e corromperse, ata converterse en tiranía.

3. e) Para Maquiavelo a mellor forma de goberno, unha vez organizado o Estado, é a república, pois durará máis “se a cousa repousa sobre os ombreiros de moitos, e se son moitos os que se preocupan de mantela”. Nunha república o poder político é compartido polos notables e o pobo, e así será máis fácil lograr o ben común para todos; porque uns servirán de contrapeso aos intereses dos outros, e así será máis fácil evitar a corrupción.

í!