Historia do movemento obreiro en España: séculos XIX e XX
Orixes do movemento obreiro en España
As duras condicións de vida do proletariado industrial e dos xornaleiros levaron a conflitos permanentes coas forzas de seguridade do Estado Liberal, que defendían aos empresarios e latifundistas. Aumentou o número de obreiros membros de sindicatos ou outras asociacións obreiras. O movemento obreiro estivo condicionado polas características do proceso de industrialización na Península, polo que se iniciou a finais de 1830 coa mecanización da industria catalá. A conflitividade social deste período coñécese, como noutros países, como «movemento ludita»: os obreiros destruían máquinas pois as vían como as culpables da perda do traballo. O dereito de asociación propiciou a aparición de sociedades cun carácter máis reivindicativo, afastándose só da protección dos obreiros afiliados.
A Década Moderada foi un momento difícil polos frecuentes conflitos, loitas e folgas. Ademais, apareceron asociacións culturais e publicacións que reflectiron os problemas obreiros. No Bienio Progresista, Barcelona seguiu sendo a zona de maior conflitividade e onde o movemento obreiro máis se consolidou. Porén, no resto do país foi máis heteroxéneo, case sen organización e con frecuentes explosións espontáneas pola carestía da vida e o desemprego.
O Sexenio Democrático e a I Internacional
Organizouse un primeiro movemento a nivel estatal: a «Exposición presentada pola clase obreira ás Cortes Constituíntes», redactada por Pi i Margall, na que se pedía o dereito de libre asociación. A presenza de Pi i Margall á fronte vencellaba as reivindicacións aos partidos republicanos polo que, a chegada da I Internacional levará aos obreiros a abandonar o republicanismo en favor dunha ideoloxía exclusivamente obreira e revolucionaria.
Despois da Revolución do 68 decretouse polo Goberno Provisional revolucionario a liberdade de asociación, creándose ao ano seguinte os primeiros núcleos da Internacional en España (Cataluña, Galicia...). Se ben as organizacións obreiras sufriron durante todo este período a represión estatal, non foi ata o golpe de estado e posterior goberno do xeneral Serrano cando se disolveu a Internacional.
O movemento obreiro durante a Restauración
Durante a Restauración o anarquismo foi a ideoloxía dominante. Os socialistas adheríronse á II Internacional, só formada por asociacións marxistas, e foron decantándose cara a posicións máis reformistas. No ano 1879, un antigo grupo de internacionalistas madrileños fundou en secreto o PSOE, de tendencia marxista. Coa subida ao poder do Partido Liberal en 1881 e o recoñecemento do dereito de reunión e de prensa, o movemento obreiro saíu da clandestinidade.
A legalidade plena conseguiuse coa Lei de Asociacións de 1887, aínda que continuaría a represión cando as actividades reivindicativas atentasen contra a orde pública. O grupo socialista aproveitou a legalidade para formar en 1888 a UGT (Unión General de Trabajadores), que defendía melloras nas condicións laborais dos obreiros mediante a negociación. O anarquismo, a corrente maioritaria, aproveitou tamén o goberno de Sagasta para fundar a Federación de Trabajadores de la Región Española (FTRE), que rexeitaba a política parlamentaria. Porén, as autoridades levaron a cabo unha forte represión en Andalucía debido aos asasinatos relacionados coa sociedade secreta «La Mano Negra». A FTRE desapareceu en 1888 e o anarquismo fragmentouse. Apareceu o terrorismo individual, producíndose atentados de gran repercusión como as bombas contra Martínez Campos, contra o Liceo de Barcelona ou o asasinato de Cánovas en 1897. Isto levou á execución e encarceramento de numerosos anarquistas de xeito indiscriminado. Os atentados seguiron de maneira puntual, sendo accións illadas contra os que consideraban responsables da inxustiza nas clases oprimidas.
Consolidación das correntes no século XX
No século XX consolidáronse ambas as tendencias. O sindicato socialista (UGT) mantivo unha liña moi moderada, tratando de incorporar aos sectores menos radicais en estrita relación co Partido Socialista. En 1921 nace, dunha pequena escisión do PSOE, o Partido Comunista de España, formado polos seguidores das teses bolxeviques e da III Internacional.
Os anarquistas dividíronse entre os partidarios da continuación da acción directa e os partidarios dunha acción de masas, que defendían a creación de organizacións de carácter sindical. Creouse o primeiro sindicato anarquista, Solidariedade Obreira (1907), e tres anos despois a CNT. Os seus métodos foron variados: folga, boicot, sabotaxe... Houbo un progresivo incremento da afiliación ata o bache que supuxo a súa ilegalización durante a ditadura de Primo de Rivera.
Outras manifestacións sindicais
Continuaron existindo un gran número de sindicatos que agrupaban os traballadores dun determinado oficio. A súa actividade centrouse na loita por melloras salariais dos seus afiliados. Finalmente, o sindicalismo católico ou confesional tivo pouca importancia. A súa posición ante a miseria das clases populares resultaba na caridade, rexeitando radicalmente a anarquistas e socialistas. Todas as asociacións católicas predicaron a colaboración das clases e non o enfrontamento.