Sistema de Quendas na Restauración Espanhola

A vida política da Restauración: quenda, caciquismo e fraude electoral

O sistema de quendas ou alternancia pacífica (turnismo) foi un dos elementos fundamentais da política na Restauración. A súa orixe estivo na esixencia de Mateo Sagasta (líder do Partido Liberal Progresista) en gobernar en 1881, como alternancia a Cánovas (P. L. Conservador).

Esta substitución pacífica e repetida no poder afastou o risco de pronunciamentos e motíns tan practicados no reinado de Isabel II, pois se fundamentara nun monopolio do goberno moderado, polo que o único camiño dos progresistas para chegar ao poder eran os levantamentos.

O normal era substituír os gobernos cando existise un certo desgaste e a oposición fixese presión, pero neste sistema canovista instaurouse un acordo tácito entre os dous partidos que apoiaban a monarquía de Alfonso XIII, polo que alternarían o poder, mediante a manipulación do proceso electoral, para poder falar dunha democracia puramente formal ou dun «sistema liberal sen democracia».

Este sistema seguía tres pasos: o rei chamaba a gobernar a un dos dous partidos do sistema, polo que ambos contaban co apoio da coroa. Despois, como o réxime da Restauración era un réxime parlamentario, o novo goberno debía contar co apoio das Cortes e, para conseguilo, o rei disolvía as Cortes e convocábanse novas eleccións, que eran manipuladas para obter a maioría para o partido que debía formar goberno. A consolidación desta alternancia produciuse na rexencia de Mª Cristina (1885-1902), tras o chamado Pacto de El Pardo (1885), que estableceu un acordo entre Cánovas, Sagasta e Mª Cristina para alternar o poder e asegurar a monarquía ante a ameaza carlista e republicana.

O réxime da Restauración foi considerado oligárquico, caciquil, corrupto e incapaz de atender as demandas democratizadoras da sociedade da época. Con todo, proporcionou ao país un longo período de estabilidade política e social. Un grupo formado exclusivamente pola burguesía e a aristocracia dominaba o sistema, mentres a «España real», as clases obreiras, medias e populares, quedaba excluída das decisións políticas.

Este sistema respondía ás relacións de padroado: as relacións entre o patrón e os seus clientes, que recibían favores a cambio de fidelidade. De feito, no Sexenio Democrático, Sagasta nunca perdeu unhas eleccións, proba de que o sistema xa estaba establecido. Esta rede de relacións afectaba a todos os terreos; na vida política plasmábase co clientelismo, baseado en tres eixes: os altos cargos en Madrid, os gobernadores civís nas provincias e os caciques nas aldeas. Os caciques eran notables locais, o último chanzo das clientelas políticas que formulaban os partidos de alternancia e os que se ocupaban de dirixir o voto das persoas nos seus distritos. Estes tres niveis concedían favores a cambio de votos e apoio político.

Neste sistema parlamentario sen democracia (democracia sen soberanía nacional nin sufraxio universal), o clientelismo e o populismo foron dous instrumentos de participación das masas na política. O pobo sentíase parte do sistema cobrando favores. Polo que o caciquismo derivaba da riqueza como instrumento de dominación. En definitiva, a clave deste sistema era a inexistencia dun electorado independente, xa que a inxerencia do goberno nos resultados electorais o facía imposible.

Co Partido Conservador no goberno eliminouse o sufraxio universal masculino en 1878, mais en 1890 o P. Liberal volveu introducilo coa oposición dos gobernadores, que pensaban que sería a orixe da revolución, pero nada cambiou. O censo electoral aumentou a uns cinco millóns de electores.

Aproveitando a estrutura centralizada do Estado, o Ministerio da Gobernación elaboraba o «encasillado» no mapa electoral; despois os gobernadores civís xa se encargaban de controlar aos electores de forma que votasen o candidato designado previamente. Daban instrucións aos alcaldes, nomeados por eses gobernadores, e contaban coa axuda de caciques locais. Se este proceso era insuficiente, alterábanse as actas con votos de persoas inexistentes no censo. Esta manipulación directa dos resultados electorais denominábase «pucheirazo». Ademais, a maioría no Congreso podía anular a capricho o que fose desfavorable.

Polo tanto, a alternancia política e a fraude electoral mantivéronse sen variacións ata a segunda década do século XX.