Evolución Urbana de Madrid: Plano, Ensanche e Periferia

Plano de Madrid

Conxunto formado por superficies construídas e libres (edificios, rúas, prazas, parques) que representa a evolución da cidade. Distínguense tres partes diferenciadas: o casco histórico, o ensanche e a periferia, resultado da longa evolución histórica da cidade que afectou á súa morfoloxía urbana.

Emprazamento e situación

O emprazamento, xunto ao Manzanares, impide que a cidade se amplíe ao NE. A situación, dentro dunha ampla chaira que facilitará as comunicacións, a posición central e a condición de capital explican o crecemento continuo da cidade.

Características:

• Das redes viarias sobresae un ancho eixe N-S.
• Disposición radiocéntrica, que facilita o acceso ao centro e ao CBD.
• Dúas amplas zonas verdes: o Retiro e a Casa de Campo.

Cidade preindustrial

• Casco antigo: dividido en dous sectores (antigo e medieval). O emprazamento orixinal da cidade responde a razóns de defensa.
• Época visigoda: asentamento urbano (Santa Almudena).
• Época musulmá: fortaleza e muralla, con función defensiva, sanitaria e fiscal.
• Trazado irregular con rúas laberínticas.
• Reconquista: barrios mozárabes, morería e xudería.
• Trama pechada e compacta, con edificios baixos e diversos usos.
• Plano irregular por crecemento non planificado. Cidade pechada, centro (antigo Alcázar), rúas estreitas e pequenas.

Século XV: crecemento, derrubamento da muralla e actuacións urbanas. Edificios con función administrativa (Alcázar Real, Palacio del Buen Retiro). Característica: embelecemento da cidade, trazado máis regular, con rúas máis amplas e centro na Praza Maior.

Século XVIII (dinastía borbónica): Palacio Real. Con Carlos III, Cibeles e o Prado.

Segunda metade do século XIX: industrialización

Coa industrialización, a poboación urbana aumenta e diversifícanse os usos do solo. Remodélanse e amplíanse rúas e barrios para facilitar as comunicacións, destacando a Gran Vía, que une a calle Alcalá coa actual Praza de España. Desaparecen os recintos amurallados, dando lugar á expansión planificada de novas áreas residenciais.

O ensanche

Espazo decimonónico construído de acordo coa mentalidade e os intereses da burguesía, proxectado por Carlos María de Castro. Presenta unha retícula ortogonal orientada en dirección norte-sur.

• O centro da cidade foi trasladado cara á zona da Praza de Cibeles.
• O plano: creación de quinteiros regulares dispostos en forma ortogonal, con grandes rúas paralelas e transversais que permiten establecer amplos espazos abertos e prazas, así como edificios públicos e asistenciais.
• O quinteiro era achaflanado nos seus vértices, con gran patio interior para iluminación, ventilación e condicións hixiénicas das vivendas. Poucos se construíron con estes chafláns e patios, porque os promotores aproveitaron ao máximo a superficie edificable.
• As rúas presentan distintas anchuras en función da súa importancia.
• Créanse prazas, zonas libres e xardíns para renovar as condicións hixiénicas e sanitarias.
• Delimitouse o ensanche mediante un foxo co fin de evitar o contrabando e a evasión de impostos municipais. Posteriormente, sobre el dispuxéronse avenidas.
• Zonificación residencial baseada en criterios socioeconómicos: os barrios obreiros estableceronse nos arredores, xunto ás principais vías de acceso á cidade e ás estacións ferroviarias.

Cidade lineal de Arturo Soria

O desenvolvemento dos transportes permite os primeiros intentos de urbanización periférica. Proxecto do século XIX (1882), innovador, co que se pretendía resolver os problemas de hixiene e transporte que preocupaban naquel momento.

• Articulábase a ambos os lados dun vial central cun ancho mínimo de 40 m; na parte central percorrería o ferrocarril eléctrico, permitindo o crecemento da cidade.
• O proxecto pretendía rodear Madrid mediante unha vía de 48 km de lonxitude, pero só se realizaron 5 km.
• Na rúa principal concentraríanse os servizos públicos e as casas da clase de maior poder adquisitivo.
• Nas rúas transversais dispoñeríanse os terreos para casas familiares, dotadas de horta e xardín.
• Inspirado en Howard, pretendía crear unha área sen segregación social, con vivendas de distinto prezo e nivel socioeconómico.

Na distribución, as clases máis acomodadas ubicaríanse na rúa principal ou central, e nas rúas paralelas e transversais vivirían as clases máis modestas. Este proxecto só se realizou parcialmente, e a idea dun ferrocarril quedou reducida a un tranvía. Hoxe está moi modificado.

Crecemento do século XX: a periferia

Co desenvolvemento industrial, demográfico e dos transportes, prodúcese un rápido crecemento do espazo urbano, que leva a englobar áreas periurbanas.