Administración Terapéutica e Farmacoloxía en Enfermaría

Administración Terapéutica e Farmacoloxía

Para cada fármaco é fundamental coñecer:

• Nome xenérico e comercial.
• Grupo farmacolóxico.
• Posoloxía habitual e os seus intervalos.
• Vías de administración.
• Efecto terapéutico.
• Efectos adversos e tóxicos.
• Contraindicacións e incompatibilidades con outros medicamentos.
• Aspectos particulares e implicacións de enfermaría.

Aplicación da Farmacoloxía: Denominacións

• Químico: Descrición exacta da composición e estrutura molecular dese medicamento.
• Xenérico: Nome oficial do medicamento.
• Comercial: Nome baixo o cal o fabricante comercializa o medicamento.

Formas de Presentación Farmacolóxica

• Comprimido
• Cápsula
• Elixir
• Loción
• Pomada
• Crema
• Supositorio
• Disco adhesivo transdérmico

Normas sobre Medicamentos Narcóticos

• Gardar todos os narcóticos en local pechado.
• Facer a contaxe de todos os narcóticos.
• Se temos discrepancia na contaxe, debe ser comunicada.
• Sempre que se utilice un narcótico, rexistrar: nome do utente, data e hora de administración, así como nome do fármaco e dose.

Tipos de Acción Medicamentosa

Factores que inflúen na acción medicamentosa

• Diferenzas xenéticas
• Variables fisiolóxicas
• Condicións ambientais
• Factores fisiolóxicos
• Alimentación

Efectos dos Medicamentos

• Efectos terapéuticos ou esperados: Reacción fisiolóxica esperada ou previsible provocada polo medicamento.
• Efectos secundarios: Efectos colaterais previsibles e non intencionados.
• Efectos adversos: Reacción grave a un medicamento. Cando se verifica unha reacción adversa, debe suspenderse.
• Efectos tóxicos: Prodúcense tras a administración prolongada dun medicamento, cando se acumula no sangue debido a unha alteración do metabolismo ou da excreción, ou por cantidades excesivas dun fármaco.
• Reaccións idiosincrásicas: Efectos imprevisibles nos que o utente reacciona por exceso ou por defecto a un medicamento, ou ten unha acción atípica.
• Reaccións alérxicas: Reaccións imprevisibles a un fármaco:
  • Moderada: eccema, rash, prurido, rinite.
  • Grave ou anafiláctica: constrición súbita dos músculos bronquiais, edema de farinxe e larinxe, dificultade respiratoria. Tratamento: antihistamínicos, adrenalina, broncodilatadores. Asfixia: o utente pode quedar gravemente hipotenso e precisar medidas urxentes de resucitación.
• Efecto sinérxico: Combinación dos efectos de dous ou máis fármacos administrados en simultáneo, de forma que o efecto final sexa maior ca a suma dos efectos de cada un deles illadamente.
• Efectos locais: Reaccións que só ocorren na área onde o medicamento é administrado.
• Efectos sistémicos: Efectos que ocorren nun órgano distante do local de administración do medicamento.

Abreviaturas de Posoloxía Prescrita

• 2xd: Dúas veces ao día.
• SOS: Sempre que sexa necesario.
• h/h: De hora en hora.
• 2/2h: Cada 2 horas.
• AC (ante cibum): Antes da refección.
• PC (post cibum): Despois da refección.

Vías de Administración de Medicamentos

• Oral: A máis fácil e máis usada. Adminístrase pola boca e deglútese con líquido. Inicio de acción máis lento e prolongado fronte á vía parenteral. Formas: comprimidos, cápsulas, elixir, suspensión, xarope, pastilla.
• Sublingual: Absorbidos tras seren colocados debaixo da lingua. Non deglutir nin mastigar.
• Bucal: Colocar o medicamento na cavidade bucal xunto á mucosa da fazula ata disolverse. Non mastigar, non deglutir nin inxerir líquidos simultaneamente.
• Parenteral:
  • Subcutánea
  • Intramuscular
  • Intravenosa
  • Intradérmica
  • Outras vías: epidural, intraperitoneal, intracardíaca, intrapleural, intraarterial, intraósea, intraarticular.
• Tópica: Aplicados na pel ou nas mucosas; teñen efectos localizados. Formas de aplicación:
  • Aplicación directa dun líquido ou pomada (gotas).
  • Introdución dun medicamento nunha cavidade orgánica (supositorio).
  • Instilación dun líquido nun órgano ou cavidade (gotas nasais).
  • Lavado dunha cavidade orgánica (ollos).
  • Pulverización dun medicamento nunha cavidade (instilación farínxea).

Prescrición e Responsabilidade de Enfermaría

Tipos de Prescrición

1. Prescrición renovable: Mantense válida ata que o médico a cambia por outra; pode indicar ata cando e as doses.
2. Prescrición en SOS: Só para cando o utente o necesite. O enfermeiro decide se administrar, pero debe rexistralo.
3. Prescrición única: Adminístrase só unha vez nun momento determinado.
4. Prescrición agora (inmediata): Administrar unha dose única dun medicamento inmediatamente e por unha única vez (situacións de urxencia).

Papel do Enfermeiro

• Posuír coñecementos de enfermaría.
• Avaliar a capacidade do utente para a autoadministración da medicación.
• Administrar medicamentos correctamente.
• Monitorizar os efectos dos medicamentos prescritos.
• Ensinar ao utente e á familia a administración correcta.

Regra dos Seis Certos

1. Medicamento certo: Comparar coa prescrición, confirmar o rótulo da embalaxe, non preparar se non ten rótulo e administrar só os preparados por un mesmo.
2. Dose certa: Facer os cálculos ou conversións precisas; se non, pedir axuda.
3. Utente certo: Certificarse da identidade da persoa.
4. Vía certa: Confirmar a vía de administración indicada.
5. Hora certa: Cumprir rigorosamente os horarios de administración.
6. Rexistro certo: Rexistrar despois de administrar; se non se administra, explicar o motivo.

Código de Cores de Vías de Administración

• Azul: Rectal
• Vermello: Endovenosa
• Verde: Intramuscular
• Amarelo: Vía sub/nebulizacións
• Branco: Oral
• Rosa: Outras vías (ocular, tópica)

Técnicas de Administración Non Parenterais

Vía Oral

É a vía máis doada. Ter especial coidado co risco de aspiración. Tomar sentado ou deitado de lado, ou administrar por sonda nasogástrica (SNG).

Administración Tópica e Instilacións

Aplicados localmente na pel íntegra (crema ou pomada) ou en mucosas.

• Aplicación cutánea: Usar luvas. Limpar a pel antes da aplicación tópica do medicamento. Aplicar apósito con compresa sobre o medicamento se cómpre. Rexistrar a zona de aplicación, o nome do fármaco e o estado da pel.
• Instilación: Proceso polo cal un líquido é introducido nunha cavidade (nariz, ollos, oídos, cavidade vaxinal, mucosa anal).
  • Instilación nasal: Colocar en decúbito dorsal ou sentado cunha almofada de apoio.
  • Instilación ocular: Realizar con técnica aséptica. Evitar aplicar directamente na córnea. Evitar tocar as pálpebras ou estruturas oculares co aplicador. Usar só no ollo afectado.
  • Instilación otolóxica: Administrar a temperatura ambiente. En caso de perforación do tímpano, usar solucións estériles. Enderezar a canle auditiva:
    • Nenos menores de 3 anos: Puxar o pavillón auricular suavemente cara a abaixo e cara a atrás.
    • Adultos: Puxar o pavillón auricular cara a arriba e cara a atrás.
  • Instilación vaxinal: Medicamentos vaxinais en forma de supositorios, escuma, xel ou crema. Garantir a privacidade. Usar técnica aséptica e facer a hixiene perineal con frecuencia.
  • Instilación rectal: Colocar o supositorio alén do esfínter anal interno, coa punta cara a fóra.
• Administración por inhalación: Medicamentos dispensados a través de spray de aerosol, vapor ou po, que penetran nas vías pulmonares. A rede alveolocapilar absorbe os fármacos rapidamente, o que permite controlar a obstrución das vías aéreas. Axitar ben antes de usar.
• Administración por irrigación: Utilízanse para irrigación ou lavado dunha cavidade orgánica mediante un chorro de solución. Para ollos, oídos, gorxa, vaxina e aparello urinario emprégase auga esterilizada, soro fisiolóxico ou solución antiséptica con técnica aséptica. Úsanse para desinfectar, instilar un medicamento ou aplicar calor/frío en tecido lesionado.

Técnicas de Administración Parenteral

Administración de medicamentos por inxección mediante técnica aséptica. Aspirar o medicamento rapidamente para a xeringa. Non permitir que a agulla toque ningunha superficie contaminada. Evitar tocar o émbolo e a punta da xeringa coa tapa ou a agulla. Lavar a pel con xabón e auga se está sucia; desinfectar friccionando con compresa e antiséptico con movementos circulares do centro á periferia nun raio de 5 cm. Presenta risco de infección: inxectar no local adecuado e con rapidez.

• Xeringas: Non tocar a punta nin o interior. Tamaños dispoñibles desde 0,5 ata 100 ml.
• Agullas: Constan de tres partes: cono (adaptado á punta da xeringa), corpo (liga co cono) e punta biselada. Canto menor sexa o número de calibre da agulla, maior é o seu diámetro. Códigos habituais: branco (16G), rosa (18G), crema (19G), verde (21G), negro (22G), violeta (24G), marrón (26G), gris (27G).

Normas Xerais para Inxectables

1. Escoller o local correcto e facer aspiración antes de inxectar o medicamento.
2. Usar a agulla de menor lonxitude posible.
3. Colocar o paciente na posición máis confortable para reducir a tensión muscular.
4. Localizar a zona de inxección axeitada mediante referencias anatómicas.
5. Desviar a atención do paciente.
6. Introducir a agulla de forma rápida e suave.
7. Mante-la xeringa estable e inxectar o fármaco de forma lenta e uniforme.

Volumes e Tipos de Inxección

• Intradérmica (ID): Volume de 0,01 a 0,05 ml. Usada para probas cutáneas (tuberculina, probas de alerxia). Inxéctase na derme, onde a absorción é lenta. Locais anatómicos: cara anterior do antebrazo e rexión dorsal superior. Calibre 26 ou 27G. Ángulo de inserción: 5º a 15º. Fórmase unha pequena vesícula ou pápula na superficie.
• Subcutánea (SC): Volume de 0,5 a 2 ml. Inxéctase no tecido celular subcutáneo sobre a derme. Locais: cara posteroexterna do brazo, abdome e cara anterior da coxa. Heparina: preferentemente no abdome. Insulina: cara posteroexterna do brazo, caras anterior e lateral da coxa, e abdome. Ángulo de inserción: 45º a 90º. Precaucións: zona exenta de lesións cutáneas e protuberancias óseas, alternancia de lugares de punción e ter en conta o peso corporal e a profundidade da capa graxa.
• Intramuscular (IM): Volume en bebés e nenos: 0,5 a 1 ml; volume en adultos: 2 a 3 ml. Absorción máis rápida debida á gran vascularización muscular. Ángulo de inserción: 90º. Locais anatómicos: rexión glútea (área ventroglútea e dorsoglútea), vasto lateral da coxa e deltoide.

Administración Endovenosa (EV)

Pode realizarse mesturada en grandes cantidades de fluídos EV, por inxección en bolo (pequenas cantidades a través dunha liña de perfusión) ou en perfusión secundaria/intermitente (25 a 100 ml) con bomba infusora.

Precaucións: Aplicar a regra dos 6 certos, avaliar signos vitais antes e despois, monitorizar o estado do utente e evitar erros de cálculo de dose.

Inserción dun catéter endovenoso: Punción venosa na que se canaliza a vea a través da pel cun estilete. Locais habituais: vea basílica, veas metacarpianas, veas dixitais, vea cefálica. En nenos: veas do coiro cabeludo ou vea cefálica no lado do polgar.

Complicacións da Terapia Endovenosa

1. Infiltración:
   • Causa: Saída do catéter ou rotura da vea con infusión de líquido nos tecidos.
   • Manifestacións: Edema, palidez, pel fría, desconforto, dor, fluxo lento ou interrompido, ausencia de refluxo sanguíneo.
   • Prevención: Vixiar a fixación do catéter para evitar movementos; verificar frecuentemente o punto de punción.
   • Intervención: Interromper a infusión, retirar o catéter, elevar o membro e reiniciar a infusión noutro local.
2. Flebite:
   • Causas: Lesión da vea durante a punción, uso prolongado do catéter, irritación por infusións rápidas ou fármacos irritantes, formación de coágulo no extremo do catéter.
   • Manifestacións: Sensibilidade local, dor e signos de Celsus (calor, dor, rubor, edema).
   • Prevención: Catéter de baixo calibre, inmobilización axeitada, rotar o punto de punción cada 3-4 días e usar veas de gran calibre para solucións irritantes ou de gran volume.
3. Infección no punto de punción:
   • Causas: Flebite previa, uso de material ou solucións contaminadas (maior risco en doentes inmunodeprimidos).
   • Manifestacións: Calor, dor, edema, rubor e posible supuración local.
   • Prevención: Catéter de calibre axeitado, inmobilizar con seguridade, cambiar o catéter cada 3-4 días, manter a asepsia no punto de inserción e integridade do sistema de infusión.
   • Intervención: Suspender a infusión, retirar o equipo, avaliar constantes vitais, tranquilizar o doente, avisar o médico e realizar o rexistro de enfermaría.
4. Sobrecarga circulatoria:
   • Causas: Achega de cantidades excesivas de líquido ou ritmo excesivamente rápido.
   • Manifestacións: Hipertensión arterial (HTA), taquicardia, dispnea, tose con expectoración escumosa, aumento da presión venosa central, edemas, ascite e precordialxias en coronarios.
   • Prevención: Avaliar antecedentes cardíacos ou renais e controlar con rigor a velocidade de fluxo.
   • Intervención: Verificar o débito e o volume perfundido, diminuír a velocidade, avisar o médico, avaliar sinais vitais e nivel de consciencia, e elevar a cabeceira da cama para mellorar a ventilación.
5. Embolia gasosa:
   • Causas: Entrada de aire en bolo durante a administración EV (especialmente perigosa en vías centrais).
   • Manifestacións: Hipotensión, taquicardia, taquipnea e cianose.
   • Prevención: Purgar sistemas e xeringas, substituír os frascos de soro antes de baleirarse de todo e verificar as conexións.
   • Intervención: Decúbito lateral esquerdo, colocar a cama en posición horizontal (ou Trendelenburg), avisar o médico de inmediato, administrar osíxeno e tranquilizar o paciente.
6. Reacción de hipersensibilidade:
   • Manifestacións: Febre, rubor, tose, irritabilidade, dispnea; risco de convulsións, perda de consciencia e morte.
   • Prevención: Comprobar antecedentes alérxicos e vixiar estreitamente o inicio da infusión.
   • Intervención: Suspender a infusión de inmediato e chamar o médico.
7. Hemorraxia / Hematoma:
   • Causas: Desconexión ou saída accidental do catéter, manipulación incorrecta e uso de anticoagulantes.
   • Manifestacións: Saída de sangue arredor do punto de punción ou hematoma evidente.
   • Prevención: Fixar correctamente os catéteres, inmobilizar o membro e manter compresión durante polo menos 10 minutos tras retirar o catéter.
8. Trombose venosa:
   • Causas: Oclusión parcial ou total da vea por infusión de solucións irritantes ou infección ao longo do traxecto do catéter.
   • Manifestacións: Lentitude ou detención do fluxo de infusión, ausencia de refluxo sanguíneo, edema e dor local.
   • Prevención: Diluír axeitadamente as solucións medicamentosas e manter un débito de fluxo continuo e constante.

Exames Auxiliares de Diagnóstico

Utilizados para identificar axentes causais ou fontes de alteracións orgánicas mediante o estudo de sistemas, órganos, tecidos, fluídos, secrecións e células.

Coidados Xerais na Recolleita

• Antes da recollida: Conferir a solicitude médica, usar a técnica axeitada, informar o paciente, preparar material limpo ou estéril e identificar tubos/frascos (nome, número de historia, servizo, data e hora).
• Durante a recollida: Preparar e posicionar o doente, explicar o procedemento, pedir a súa colaboración, obter o volume suficiente e aplicar a técnica específica.
• Despois da recollida: Identificar correctamente a mostra, enviala de inmediato ao laboratorio, lavar as mans e rexistrar hora, procedemento e características da mostra obtida.

Recolleita de Mostras de Urina

• Exame xeral de urina: Aproximadamente 100 ml da primeira urina da mañá. Obxectivo: densidade, pH, glicosa, bilirrubina, hematuria, presenza de bacterias e control terapéutico.
• Urina tipo II: Recipiente limpo e seco a calquera hora do día, preferiblemente a primeira da mañá.
• Urina aséptica / Urocultivo: Primeira urina da mañá ou tras repouso miccional de 3 horas. Entregar no laboratorio en menos de 2 horas ou refrixerar un máximo de 24 horas.
• Urina de 24 horas: Recipiente específico con ou sen conservantes químicos.
• Cateterización vesical: Introdución dunha sonda pola uretra ata a vexiga para a obtención de urina estéril.
• Punción suprapúbica: Punción percutánea estéril directamente sobre a vexiga, realizada polo médico con técnica aséptica.

Recolleita de Feces

Obxectivos: Detectar bacterias patóxenas, parasitos ou sangue oculto nas feces.

• Exame parasitolóxico: Identifica a presenza de parasitos e relaciona as formas cos seus ciclos vitais.
• Coprocultivo: Identificación de bacterias causantes de gastroenterite. Non refrixerar as feces nin usar laxantes antes da toma.
• Sangue oculto en feces: Días antes cómpre evitar o alcohol e medicamentos como ferro, aspirina ou suplementos de vitamina C.

Recolleita de Expectoración

Extracción de secrecións traqueobronquiais, ben de forma espontánea ou mediante aspiración cunha sonda estéril conectada a un sistema de baleiro na nasofarinxe, orofarinxe, tubo endotraqueal ou traqueostomía.

Obxectivos: Illar axentes infecciosos e valorar a cantidade, consistencia e cor da secreción.

• Mucosa: Aspecto de clara de ovo; frecuente na crise asmática.
• Serosa: Abundante, escumosa, homoxénea, de cor amarelada ou rosada.
• Purulenta: Amarela ou verdosa; frecuente en pneumonías e tuberculose.
• Hemoptóica: Presenza de sangue mesturado coa expectoración.
• Pseudomembranosa: Con fragmentos de tecido necrosado.
• Fibrinosa: Viscosa e agrisada; típica nos inicios dalgunhas pneumonías.
• Mista: Combinación de varios dos tipos anteriores.

Recolleita de Sangue

• Glicemia capilar: Punción capilar dixital con lanceta para obter o nivel de glicosa sérica (valores de referencia en xaxún: 70-100 mg/dl).
• Hemocultivos: Pescuda de bacterias en sangue mediante inoculación en frascos para medios aerobios e anaerobios.
• Gasometría arterial: Punción dunha arteria para valorar osíxeno (PaO2), dióxido de carbono (PaCO2), pH e equilibrio ácido-base.
• Venopunción: Punción dunha vea periférica (veas do sangradouro: mediana, basílica ou cefálica). Tubos segundo aditivo:
  • Hemograma (EDTA): Anemias, recontos e fórmula leucocitaria.
  • Citrato de sodio: Probas de coagulación.
  • Heparina de litio: Plasma límpido para probas de bioquímica.
  • Xel separador (soro): Bioquímica xeral e inmunoloxía.

Cálculos de Dosificación e Posoloxía

Exemplo Práctico 1

Prescrición: 50 mg/kg/día para administrar cada 12 horas. Presentación do frasco: 250 mg / 4 ml. Cal é o volume necesario por toma?

• Cálculo do volume diario (para 50 mg):
  250 mg — 4 ml
50 mg — X ml
X = (50 · 4) / 250 = 0,8 ml/día
• Repartición cada 12 horas:
  0,8 ml — 24 h
X ml — 12 h
X = (0,8 · 12) / 24 = 0,4 ml cada 12 h

Exemplo Práctico 2

Prescrición: 80 mg/kg/día divididos cada 6 horas durante 10 días. Presentación: frasco de 160 mg / 5 ml (volume total do frasco: 100 ml). Cantos ml tomará por toma, ao día e durante todo o tratamento?

• Cálculo do volume diario (para 80 mg):
  160 mg — 5 ml
80 mg — X ml
X = (80 · 5) / 160 = 2,5 ml/día
• Volume por toma (cada 6 horas):
  2,5 ml — 24 h
X ml — 6 h
X = (2,5 · 6) / 24 = 0,625 ml cada 6 h
• Volume total para o tratamento completo de 10 días:
  1 día — 2,5 ml
10 días — X ml
X = 10 · 2,5 = 25 ml para os 10 días de tratamento